چه چیزی سرقت ادبی محسوب می‌شود؟ هفت نسخه از یک متن و حکم هرکدام
سرقت ادبی یعنی استفاده از کلمات یا ایده‌های شخص دیگری بدون اینکه به‌روشنی به او ارجاع دهید، چه عمدی باشد چه نه. پس چه چیزی سرقت ادبی محسوب می‌شود؟ کپی‌کردن متن، بازنویسی یک بند بدون ذکر منبع و سرهم‌کردن جمله‌ها با عوض‌کردن چند کلمه، همه سرقت ادبی‌اند. تحویل دوبارهٔ کار قدیمی خودتان بدون اجازه هم همین‌طور. اما نقل قول داخل گیومه همراه با ارجاع، یا بیان دوبارهٔ یک ایده کاملاً با کلمات خودتان همراه با ارجاع، سرقت ادبی نیست.
قواعد در مدرسه‌ها، دانشگاه‌ها، مجله‌های علمی و محل‌های کار با هم فرق دارند، پس حرف آخر را آیین‌نامهٔ خودتان می‌زند. در ادامه یک متن واقعی را برمی‌داریم، هفت شکلی را که ممکن است در یک مقاله سر دربیاورد نشان می‌دهیم، مشخص می‌کنیم کدام‌ها از خط قرمز رد می‌شوند و اندازه می‌گیریم هرکدام هنوز چقدر از متن اصلی را با خود دارد. بعد به پرسش‌های رایج دربارهٔ درصد مشابهت، اجازه، منابعی که در مالکیت عمومی‌اند، مقاله‌های قدیمی و هوش مصنوعی کوتاه پاسخ می‌دهیم.
چه چیزی سرقت ادبی محسوب می‌شود؟ قاعده در یک جمله
راهنمای استفاده از منابع (Guide to Using Sources) دانشگاه هاروارد می‌گوید در نوشتار دانشگاهی، برداشتن «هر ایده یا هر عبارتی از شخص دیگر» بدون ارجاع کافی به منبع، سرقت ادبی است. سه نتیجه از این قاعده به دست می‌آید.
- ایده‌ها هم حساب می‌شوند، نه فقط کلمات. اگر استدلال، یافته یا عددی از یک منبع آمده باشد، حتی اگر تک‌تک کلمه‌ها مال خودتان باشد، به ارجاع نیاز دارد.
- اشتباه سهوی هم حساب می‌شود. هاروارد می‌گوید این قاعده چه عمداً سرقت ادبی کنید چه سهواً، اعمال می‌شود، و دانشگاه آکسفورد هشدار می‌دهد که حتی سرقت ادبی ناخواسته هم ممکن است جریمه در پی داشته باشد. هر دو یادداشت‌برداری بی‌دقت را یکی از راه‌های وقوع آن می‌دانند.
- نوع منبع فرقی نمی‌کند. فهرست هاروارد نویسندگان آثار منتشرشده، دانشجویان دیگر و وب‌سایت‌هایی را که نویسندهٔ مشخصی ندارند در بر می‌گیرد، و تعریف آکسفورد همهٔ مطالب منتشرشده و منتشرنشده را شامل می‌شود، از جمله مطالبی که کلاً یا بخشی از آن‌ها با هوش مصنوعی تولید شده است، مگر اینکه آن استفاده مجاز شده باشد.
یک متن، هفت نسخه
منبع این است: سه جمله از صفحهٔ مزایای درختان و پوشش گیاهی (Benefits of Trees and Vegetation) در وب‌سایت سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) (آخرین به‌روزرسانی: 15 مه 2026). جملهٔ سوم در متن اصلی دو جمله بعدتر آمده است و [...] همین را نشان می‌دهد.
درختان و پوشش گیاهی (برای مثال بوته‌ها، درختچه‌ها و علف‌های بلند) با ایجاد سایه و خنک‌کردن از راه تبخیر و تعرق، دمای سطح و هوا را پایین می‌آورند. تبخیر و تعرق فرایندی است که در آن درختان و پوشش گیاهی آب را از راه ریشه‌هایشان جذب و از راه برگ‌هایشان تبخیر می‌کنند. [...] یک مرور بر 308 مطالعه نشان داد که جنگل‌های شهری به‌طور میانگین 3.0 درجهٔ فارنهایت (1.6 درجهٔ سانتی‌گراد) خنک‌تر از مناطق شهری غیرسبز بودند.
متن اصلی انگلیسی است؛ این بند و نسخه‌های زیر ترجمهٔ متن‌های انگلیسی‌اند و اندازه‌گیری بخش بعد روی همان متن‌های انگلیسی انجام شده است.
این متن ممکن است به این شکل‌ها به مقالهٔ یک دانشجو دربارهٔ گرمای شهرها راه پیدا کند.
نسخهٔ A، کپی‌شده. سه جمله همان‌طور که هستند چسبانده شده‌اند (بدون [...])، بدون گیومه و بدون ارجاع.
نسخهٔ B، کپی‌شده با ارجاع. همان متن چسبانده‌شده که در پایانش «(U.S. EPA, 2026)» اضافه شده، اما باز هم بدون گیومه.
نسخهٔ C، با جایگزینی مترادف‌ها، بدون ارجاع:
درختان و گیاهان (مانند بوته‌ها، درختچه‌ها و علف‌های بلند) با فراهم‌کردن سایه و خنک‌سازی به‌وسیلهٔ تبخیر و تعرق، دمای سطح و هوا را کاهش می‌دهند. تبخیر و تعرق فرایندی است که در آن درختان و گیاهان آب را به‌وسیلهٔ ریشه‌هایشان می‌گیرند و به‌وسیلهٔ برگ‌هایشان آزاد می‌کنند. یک بررسی روی 308 مطالعه نشان داد که جنگل‌های شهر به‌طور میانگین 3.0 درجهٔ فارنهایت (1.6 درجهٔ سانتی‌گراد) خنک‌تر از بخش‌هایی از شهر بودند که فضای سبز نداشتند.
نسخهٔ D، با جایگزینی مترادف‌ها و با ارجاع. نسخهٔ C با «(U.S. EPA, 2026)» در پایان.
نسخهٔ E، با کلمات خود دانشجو، با ارجاع:
سایه فقط بخشی از دلیلی است که درختان یک خیابان را خنک می‌کنند. گیاهان همچنین آب را از خاک بالا می‌کشند و از برگ‌هایشان بیرون می‌دهند، و این تبخیر گرما را از هوای اطراف می‌گیرد. در مجموع 308 مطالعه، جنگل‌های شهری به‌طور میانگین حدود 1.6 درجهٔ سانتی‌گراد (3 درجهٔ فارنهایت) خنک‌تر از محدوده‌های ساخته‌شدهٔ بدون فضای سبز بودند (U.S. EPA, 2026).
نسخهٔ F، نقل قول کوتاه با ارجاع: سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا گزارش می‌دهد که در مجموع 308 مطالعه، جنگل‌های شهری به‌طور میانگین «3.0 درجهٔ فارنهایت (1.6 درجهٔ سانتی‌گراد) خنک‌تر از مناطق شهری غیرسبز» بودند (U.S. EPA, 2026).
نسخهٔ G، با کلمات خود، بدون ارجاع. نسخهٔ E که «(U.S. EPA, 2026)» از آن حذف شده است.
| نسخه | کاری که دانشجو کرد | سرقت ادبی؟ | چرا |
|---|---|---|---|
| A | کپی، بدون ذکر منبع | بله | کلمات و ایده‌های منبع به‌عنوان کار خود دانشجو ارائه شده‌اند |
| B | کپی با ارجاع، بدون گیومه | بله | خواننده نمی‌فهمد که کلمات کپی شده‌اند؛ آکسفورد برای نقل قول، گیومه یا تورفتگی را الزامی می‌داند |
| C | جایگزینی مترادف‌ها، بدون ذکر منبع | بله | عوض‌کردن چند کلمه و حفظ ساختار، باز هم کپی است |
| D | جایگزینی مترادف‌ها، با ارجاع | معمولاً بله | هاروارد: عبارت‌پردازی‌ای که بیش از حد به متن اصلی نزدیک بماند، حتی با ارجاع سرقت ادبی است |
| E | کلمات و ساختار خود، با ارجاع | نه | به منبع ایده ارجاع داده شده و عبارت‌ها مال دانشجوست |
| F | نقل قول کوتاه، مشخص‌شده و با ارجاع | نه | کلمات کپی‌شده به‌عنوان کپی نشان داده شده‌اند و منبعشان ذکر شده است |
| G | کلمات خود، بدون ارجاع | بله | عبارت‌ها تازه‌اند، اما یافته هنوز متعلق به منبع است |
ردیف‌های B و D همان‌هایی‌اند که خیلی‌ها را غافلگیر می‌کنند. ارجاع، کلمات کپی‌شده را مال شما نمی‌کند، و فرهنگ مترادف‌ها جمله‌های دیگران را به بازنویسی تبدیل نمی‌کند.
چقدر از منبع هنوز باقی است؟ آن را اندازه گرفتیم
برای اینکه تفاوت را با عدد ببینیم، هر نسخه و منبع را به کلمه‌ها تقسیم کردیم (اعداد، حروف واحدها و هر نیمهٔ کلمه‌های خط‌تیره‌دار جداگانه شمرده شدند و ارجاع‌ها هم در متن ماندند) و دو چیز را شمردیم: سهم دنباله‌های سه‌کلمه‌ای نسخه که در منبع هم آمده‌اند، و طولانی‌ترین رشتهٔ پیوستهٔ کلمه‌های یکسان. این شمارش‌ها مربوط به متن‌های انگلیسی‌اند. این یک بررسی تقریبی است که خودمان در 9 نوامبر 2026 انجام دادیم، نه روش هیچ ابزار تجاری.
| نسخه | تعداد کلمه | دنباله‌های سه‌کلمه‌ای که در منبع هم هست | طولانی‌ترین رشتهٔ یکسان |
|---|---|---|---|
| A، کپی‌شده | 63 | 100% | 63 کلمه |
| C، با جایگزینی مترادف‌ها | 64 | 34% | 8 کلمه |
| E، با کلمات خود و ارجاع | 58 | 4% | 4 کلمه |
| F، نقل قول با ارجاع | 26 | 46% | 13 کلمه |
B، D و G در جدول نیستند، چون عبارت‌هایشان همان عبارت‌های A، C و E است و فقط ارجاع فرق می‌کند. شمارش هم‌پوشانی نمی‌تواند ببیند که منبع را ذکر کرده‌اید یا نه.
نکته‌های مهم:
- نسخهٔ مترادف‌ها یک‌سوم عبارت‌ها و کل اسکلت متن را نگه داشت. همان سه جمله را به همان ترتیب دارد، همان فهرست گیاهان داخل پرانتز و همان رشتهٔ اعداد را. آکسفورد دقیقاً همین الگو را نام می‌برد: تغییر چند کلمه، جابه‌جاکردن ترتیبشان یا دنبال‌کردن نزدیک ساختار استدلال اصلی.
- بازنویسی واقعی جز واقعیت‌ها تقریباً هیچ چیز مشترکی با منبع ندارد. طولانی‌ترین تطابقش چهار کلمه است: «it through their leaves» (یعنی «آن را از راه برگ‌هایشان»). با نکتهٔ خودش شروع می‌شود، تبخیر و تعرق را بی‌آنکه نامش را بیاورد توضیح می‌دهد و جمله‌های منبع را حول نکتهٔ خودش از نو می‌سازد، و همین است که آن را نوشتهٔ دانشجو می‌کند، نه نوشتهٔ EPA.
- نقل قول قابل‌قبول امتیاز بالاتری از نسخهٔ مترادف‌ها گرفت. تقریباً نیمی از عبارت‌هایش منطبق است، چون نقل قول است. برای همین یک درصد به‌تنهایی چیزی را تعیین نمی‌کند.
«آیا 20% مشابهت یعنی سرقت ادبی؟» درصد مشابهت چه معنایی دارد
ابزارهای بررسی مشابهت تعیین نمی‌کنند که شما سرقت ادبی کرده‌اید یا نه. راهنمای دانشجویی خود Turnitin دربارهٔ امتیاز مشابهت توضیحش را با این جمله شروع می‌کند: «Turnitin سرقت ادبی را بررسی نمی‌کند.» این ابزار متن شما را با پایگاه داده‌ای از صفحه‌های وب، نشریه‌ها و مجله‌های علمی و مقاله‌هایی که دانشجویان دیگر تحویل داده‌اند مقایسه و بخش‌های منطبق را برجسته می‌کند.
طبق متن همین راهنما در نوامبر 2026:
- نقل قول‌ها و منابعی که درست ذکر شده‌اند هم به‌عنوان تطابق نشان داده می‌شوند. نقل قولی با ارجاع مثل نسخهٔ F امتیاز شما را بالا می‌برد، هرچند هیچ اشکالی ندارد.
- عدد قابل‌قبول ثابتی وجود ندارد. هر دانشگاه، استاد یا تکلیف ممکن است مقدار متفاوتی از متن منطبق را بپذیرد. طرح درس را بخوانید یا بپرسید.
- امتیاز بالا همیشه به معنای سرقت ادبی نیست و امتیاز پایین هم همیشه به این معنا نیست که سرقتی رخ نداده است. راهنما مثال‌هایی می‌آورد، مثلاً مقاله‌ای که 100% گرفته، چون پیش‌نویس‌های قبلی همان مقاله در مخزن دانشگاه ثبت شده بودند.
- رنگ‌ها فقط بازه‌اند. در تکلیف‌های کلاسیک در Feedback Studio، آبی یعنی هیچ متن منطبقی نیست، سبز از یک کلمه تا 24%، زرد 25-49%، نارنجی 50-74% و قرمز 75-100%؛ در Turnitin Similarity و SimCheck جای آبی و سبز عوض می‌شود. راهنما نمی‌گوید هیچ رنگی به معنای سرقت ادبی است.
پس اگر 20% یا 25% دیدید، گزارش را باز کنید و تک‌تک بخش‌های برجسته را ببینید. از خودتان بپرسید که آیا این بخش نقل قولی با ارجاع است، فهرست منابع شماست، عبارتی رایج است، پیش‌نویس قبلی خودتان است یا عبارتی کپی‌شده که یادتان رفته منبعش را ذکر کنید. فقط مورد آخر مشکل است، عدد کل هرچه باشد.
پاسخ‌های کوتاه: «آیا سرقت ادبی است اگر…»
…منبع را ذکر کنم؟ نه، اگر کلمات کپی‌شده داخل گیومه باشند یا واقعاً متن را بازنویسی کرده باشید. ارجاع به‌تنهایی عبارت‌های کپی‌شده یا کمی ویرایش‌شده را درست نمی‌کند (نسخه‌های B و D).
…چند کلمه را عوض کنم یا آن را با کلمات دیگری بنویسم؟ بدون ذکر منبع، بله. با ذکر منبع هم، اگر نتیجه بیش از حد به متن اصلی نزدیک بماند، باز سرقت ادبی است.
…از نویسنده اجازه گرفته باشم؟ بله، ممکن است باز هم باشد. تعریف آکسفورد استفاده از کار دیگران را «با رضایت نویسندهٔ اصلی یا بدون آن» شامل می‌شود و جداگانه تحویل‌دادن کاری را که شخص دیگری برایتان نوشته، حتی با رضایت خودش، ممنوع می‌کند.
…منبع در مالکیت عمومی باشد یا نویسندهٔ مشخصی نداشته باشد؟ باز هم بله. سرقت ادبی به ذکر منبع مربوط است و حق نشر (کپی‌رایت) به اجازهٔ کپی‌کردن، و این دو قاعدهٔ جدا هستند. مقاله‌ای در وب‌سایت دانشگاه ساترن نیوهمپشایر به نقل از مدیر سواد اطلاعاتی کتابخانهٔ این دانشگاه می‌گوید سرقت ادبی معمولاً موضوعی اخلاقی و مربوط به صداقت علمی است، نه حقوقی، هرچند اگر حق نشر را نقض کند ممکن است دردسر حقوقی هم به دنبال داشته باشد. مثال EPA ما این فاصله را نشان می‌دهد: قانون حق نشر آمریکا (17 U.S.C. § 105) از آثار دولت آمریکا حمایت نمی‌کند، پس کپی‌کردن این متن به احتمال زیاد طبق قانون آمریکا آزاد است، اما نسخهٔ A باز هم سرقت ادبی است.
…مقالهٔ قبلی خودم را دوباره استفاده کنم؟ اغلب بله. آکسفورد آن را سرقت ادبی از خود می‌نامد و تحویل دوبارهٔ بخشی یا همهٔ کاری را که قبلاً تحویل داده‌اید ممنوع می‌کند، مگر اینکه قواعد درستان اجازه بدهد. اگر بر پایهٔ کار قبلی‌تان چیزی می‌سازید، اول اجازه بگیرید و به آن ارجاع دهید.
…از هوش مصنوعی استفاده کنم؟ بستگی دارد تابع چه قواعدی هستید. تعریف آکسفورد مطالبی را که کلاً یا بخشی از آن‌ها با هوش مصنوعی تولید شده شامل می‌شود، مگر اینکه آن استفاده از قبل مجاز شده باشد. راهنمای سرقت ادبی کتابخانهٔ مرکز پزشکی دانشگاه کانزاس می‌گوید استفاده از هوش مصنوعی مولد به‌خودی‌خود سرقت ادبی نیست، اما جا زدن خروجی آن به‌عنوان کار خودتان بدون اشاره به ابزار ممکن است سرقت ادبی باشد. آیین‌نامهٔ درس یا محل کارتان را بخوانید و اگر کمک گرفتن از هوش مصنوعی مجاز است، بگویید چطور از آن استفاده کرده‌اید. امتیاز تشخیص‌دهنده‌های هوش مصنوعی تخمین است و ممکن است اشتباه باشد، همان‌طور که در مطلب تشخیص‌دهنده‌های هوش مصنوعی چقدر دقیق‌اند توضیح دادیم.
…جزو دانسته‌های عمومی باشد؟ واقعیت‌هایی که همه می‌دانند، مثل اینکه درختان سایه می‌اندازند، به ارجاع نیاز ندارند. اما 308 مطالعه و رقم 1.6 درجهٔ سانتی‌گراد نیاز دارند: عددها، یافته‌ها و استدلال‌های مشخص از جایی آمده‌اند. هر وقت شک داشتید، ارجاع دهید.
…ایده‌ای از یک هم‌کلاسی گرفته باشم؟ ممکن است باشد. آکسفورد از شما می‌خواهد کمکی را که از هم‌کلاسی‌هایتان گرفته‌اید و هر راهنمایی‌ای را که محتوا یا رویکردتان را به‌طور اساسی تغییر داده، ذکر کنید؛ نمونه‌خوانی معمولی و توصیه‌های استادتان حساب نمی‌شوند. کار گروهی هم حدود خودش را دارد، آن‌ها را بررسی کنید.
بررسی پنج‌دقیقه‌ای پیش از تحویل
- هر عبارت کپی‌شده داخل گیومه است و ارجاعش درست کنارش آمده است.
- هر بازنویسی از آزمون کتاب بسته سربلند بیرون می‌آید. منبع را کنار بگذارید، جمله‌تان را دوباره بخوانید و بپرسید آیا ساختارش مال خودتان است، بعد مطمئن شوید ارجاع هنوز سر جایش است.
- هر عدد، یافته یا استدلال مشخص منبع دارد. اگر یادتان نمی‌آید از کجا آمده، دوباره پیدایش کنید یا حذفش کنید.
- مرزها روشن‌اند. یک ارجاع در وسط بند ممکن است باعث شود جمله‌های بعد از آن مال شما به نظر برسند، همان‌طور که مثالی در راهنمای هاروارد نشان می‌دهد. مشخص کنید منبع کجا تمام می‌شود و حرف شما از کجا شروع می‌شود.
- هیچ چیزی از کارهای قبلی‌تان بدون اجازه و ذکر منبع دوباره استفاده نشده است.
- استفاده از هوش مصنوعی با آیین‌نامه می‌خواند و هر جا لازم است اعلام شده است.
- یک نظر دوم هم بگیرید. برای نگاهی سریع به عبارت‌های سرهم‌شده یا کلیشه‌ای، ابزار رایگان بررسی سرقت ادبی ما امتیاز اصالت، سطح ریسک و پیشنهادهایی برای بخش‌های ضعیف می‌دهد. بدانید چه کاری از آن برنمی‌آید: فقط متنی را که می‌چسبانید می‌خواند و آن را با وب یا پایگاه‌های دادهٔ مقاله‌ها مقایسه نمی‌کند، پس نمی‌تواند بگوید جمله‌ای با منبعی مطابقت دارد یا نه. برای تطبیق با منابع، از ابزاری استفاده کنید که دانشگاهتان تأیید کرده است.
جمع‌بندی
اینکه چه چیزی سرقت ادبی محسوب می‌شود به یک آزمون برمی‌گردد: آیا خواننده می‌تواند تشخیص دهد کدام کلمه‌ها و ایده‌ها مال شماست و کدام از جای دیگری آمده؟ آنچه را کپی می‌کنید داخل گیومه بگذارید، آنچه را بازنویسی می‌کنید واقعاً از نو بنویسید، به هر دو ارجاع دهید و درصد مشابهت را فهرستی از بخش‌هایی بدانید که باید بررسی شوند، نه حکم نهایی.